Zeki Karagülle ile Country life dergisi mart 2012 sayısında Nudayspa hamam ‘da röportaj yaptı.

Hocam  sizin
hamam ile ilgili olarak bir çok araştırmalarınız var  “Türk Hamamı”nı tarihi gelişimiyle bize
anlatır mısınız?

Klasik Türk Hamamı Anadolu topraklarında
yeşerdi. Türkler, batıya göçleri boyunca beraberlerinde “Mançu” diye
adlandırdıkları bir çeşit buhar banyosu getirmişlerdi. Bu gelenekte bir çadırın
merkezinde ateş yakılıyor, etrafı ve üzeri taşlarla çevriliyor ve taşlar
üzerine su serpilerek buhar yaratılıyordu. Oysa Anadolu’da görkemli mimari
yapılar içersindeki banyo spor ve kültür kompleksleri tarzındaki Roma banyoları
ve termalleri yüz yıllardır kullanılıyordu. Bu gelişkin ve yerleşik Roma ve
Bizans banyo geleneği ve mimari yapılarından çok etkilendiler. Bu arada,
Müslümanlığın kabulü ile Müslüman Arap hamam kültürüyle de tanıştılar.
Arapça’da hamam “sıcaklığı yayan“ anlamındaydı. Sonuçta, Türklerin orijinal
hamam geleneği Roma banyo ve Arap hamam kültürü ile yoğruldu ve “Türk Hamamı”
eşsiz ve özgün bir banyo tipi olarak ortaya çıktı, gelişti ve daha sonra tüm
dünyaya yayıldı.

Türk hamamı çadır hamamından
yerleşik hamama geçişte Roma ve Arap kültüründen etkileri mimari olarak nasıl
yansımıştır?

Hamam sosyal ve kültürel
bir olgu olduğu kadar karakteristik mimari öğeleri ile de ön plana çıktı ve
tanındı. Klasik Türk hamam mimarisinin başlıca öğeleri şunlardır;

• Camekan (Camegah) Hamamı dış dünyadan ayıran tünel
gibi bir yol ile ulaşılan hamam kapısından adım atılınca karşılaşılan giriş
bölümüdür. Dört bir yanında orijinal halinde sedirler bulunur ve burada aynı
zamanda soyunma bölümleri de bulunur. Hamam ritüeline burada hazırlanılır.
Peştemale sarılınır, nalınlar giyilir ve hararetin yolu tutulur. Tabi ki bir hamam
seansı sonrası dönülen yerde burasıdır. Ortadaki şadırvanın yaydığı su müziği
eşliğinde burada dinlenilir. Sakin, serin ve taze camekan atmosferini yüksek
kubbesi korumaya almıştır. Bu sırada su, çay, ıhlamur, ayran, maden suyu veya
meyve suyu içilerek hamamda terle kaybedilen sıvı geri alınır

• Soğukluk (Ilıklık) Burası, hamamın “kalbi” hararet
ile camekan arasında yer alan bir ara bölümdür. Hararete girerken ılıktır,
çıkışta ise soğuk. Dolayısıyla hem ılıklık hem de soğukluk diye anılır. Kişinin
arzu veya alışkanlığına göre iki yönde de hizmet görebilir.

• Hararet Hamamdaki sıcaklığın, nemin ve
her türlü hamam uygulamasının yapıldığı merkezi bölümdür. Bir hamamın kalbi
burada atar. Sıcaklığı 35-45oC arasındadır, ama rölatif nemi %100’lere kadar
çıkabilir, genellikle %80-90 arasındadır. Türk hamam seansının ana
karakteristiği bu yüksek sıcak ve nemdir. Mimari yapısı ve diğer işlevsel
bölümleri de bu karakteristiğine tümüyle bağlıdır. Hararetin kubbesi
camekanınkinden daha alçaktır ama özgünlüğü çok değişebilen yerleşim ve
şekillerle üzerindeki fil gözleridir. Bu eşsiz mimari özellik sayesinde gün
ışığı hararette nem ve sıcakla “dans eder”. Çok özel ve izole olan hararette
dış ortam ve günün zamansal akışıyla bağlantı fil gözlerinden süzülen gün ışığı
ve güneş üzerinden sağlanır. Hararetin merkezinde genellikle sekizgen nadiren
altıgen yada dörtgen şeklinde mermerden yapılmış diğer bir eşsiz Türk hamamı
öğesi “göbek taşı” tüm görkemi ile uzanır. Ve hamam ritüeli sıcak ve buhar
uygulaması ile göbek taşı üzerinde başlar. 20-30 dakika kadar sıcak göbek
taşında uzanma, sizi sonraki kese, sabunlanma ve yıkanmaya hazırlar. Bu işlemde
kullanılan kese, değişik malzemeden bazen kaba yünden bazen ipekten yapılmıştır
ve tellak bununla ölü cilt hücrelerini ovalayarak “uzaklaştırır”. Aynı anda bir
güzel “kese masajı” da uygulamış olur. İyice gevşeyen kaslarımız ve
eklemlerimiz bu sırada tellakça rahatlıkla hareket ettirilir, usta bir tellak
bir takım manüpulatif manevralar da uygulayabilir. Bir yarım saat kadar süren
bu işlemden sonra, klasik hamam ritüelinin yıkanma kısmına gelinmiş olur

. Halvet

– Sofa ve Kurna . Bu basit bir yıkanmadan öte, 3

hararetteki diğer mekansal karakteristikler olan eyvan yada
sofalarda yer alan kurnalardan soğuk ve sıcak akan suyun istenilen sıcaklığa
ayarlanması (daha iyisi ılık veya hafif serin) ve taslarla vücuda uygun şekilde
“dökülmesinden” oluşur. Bir çeşit hidroterapi olan bu işlem sırasında sadece
cilt köpük ve sabundan temizlenmiş olmaz aynı zamanda artmış vücut sıcaklığı da
yavaşça düşürülmeye başlanır

• Külhan
hamamın özel ısıtma bölümü

Hamam suyunun bir özelliği
varmı?

Hamamda kullanılacak kaynak suyu da
genellikle kuyu ve artezyenle elde edilir, hamama su kanalları ile taşınırdı.
Getirilen su hamamın özel ısıtma bölümünde, “külhan”da çoğunlukla odun
yakılarak ısıtılıp, kurnalardaki çeşmelere kil borularla (kanallarla)
gönderilirdi. Ayni su göbek taşı ve zemin ısıtmasında da kullanılırdı. Ayrıca,
külhanın dumanı da hamam duvarlardaki bir çeşit bacalardan -ki “cehennem
kanalları” diye adlandırılmıştır- geçirilip dışarıya verilirdi. Böylece hamam
duvarları da ısıtılmış olurdu. Roma hamamlarından alınan ısıtma tekniği olan
sıcak su ile zemin ısıtma tekniğine duman ile duvar ısıtma sisteminin eklenmesi
Türklerin hamam mimarisine özgün bir katkısını oluşturur.

Hamam  temizlenmenin dışında
sosyal bir yönü varmı?

Mimari
olarak tek camekan ve hararetten oluşan hamam tipi yaygındı. Bunlar öğleden
önce kadınlara öğleden sonra erkeklere açıktı. Daha sonraları ise kadın ve
erkeklere birbirlerinden tamamen izole ama aynı hamam mekanında hizmet
edebilecek şekilde çift camekan ve harareti olan “çifte” hamamlar inşa edildi
ve yaygınlaştı.

Eski kaynanalar kız beğenmeye hamama gidermiş derler bu konuda ne
söyleyeceksiniz?

Türk kadınları için, hamam kendi başlarına kaldıkları, eğlendikleri,
relaks oldukları, serbest gün geçirdikleri nadir mekânlardan biriydi. Ve başka
bir deyişle hamam erkeklerin kadınlara sosyalleşmeye izin verdikleri az sayıda
yerlerden biriydi. Belki de kadınların erkek baskısından ve kontrolünden
bağımsız ve özgür hamam ortamlarını erkeklerin “kadınlar hamamı”
yakıştırmasıyla aşağı görmeleri bu yüzdendi. Diğer yandan hamamlar, annelerin
oğulları için “uygun” gelin adaylarını doğrudan seçtikleri geleneksel çöpçatan
mekânıydı ve erkek çocuklar “hanım kocanı da getirseydin” ikazı alınana kadar
annelerine eşlik ederlerdi

Hamamın sosyo-kültürel karakteri bazı
özellikli hamam toplanmaları yada törenlerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Bunlar, belli bir kutlama amaçlı eğlenceli, yemeli, içmeli hamam
toplantılarıdır. En yaygın ve tipik olanlarından birkaç örnek vermek gerekirse,
Gelin hamamı, Asker hamamı, Loğusa hamamı, Sünnet hamamı ve Damat hamamı ilk
akla gelenlerdir.

Tüm bu anlattıklarınız hamamın beden sağlığının yanında
insanın ruhuna da hitap ediyor diyebilir miyiz?

Hamam sağlık ilişkisi hijyen ve
kişisel bakım ötesinde aşılama ve bazı ufak cerrahi girişimlerin yapılması ile
de bağlantılıydı. Bunun ötesinde düzenli hamam kullanımının sağlık üzerine
olumlu etkileri bin yıllardır gözlenmekteydi. Hatta hamam o dönemlerin otoriter
ve sert hekim tipinin alternatifi olarak “sakin hekim” diye adlandırılır oldu.
Hamamın insan sağlığı üzerindeki yararlı etkileri üzerine günümüz tıp bilgileri
temelinde bir değerlendirme yapılırsa, klasik bir hamam seansının bir dizi
doğal tıp uygulaması içerdiği açıkça ortaya çıkar.

Hocam son olarak kadınlardaki selülit problemine hamam ne gibi destekleyici unsun olabilir?

Klasik bir Hamam ritueli cilt ve vücut bakimi için birebir saglikli
ögeler içerir. Göbek tasinda terleme ölü cilt hücrelerini yumusatir
onu izleyen keseleme ise onlarin uzaklastirilmasi cildin
yenilenmesini ve ciltalti dokusunun saglikli beslenmesini ve
guclenmesini saglar. Kaslar ve bag dokusuna gelen kan miktari artar
ve buralarda birikmis olan toksinler yorgunluk maddeleri hizla
uzaklastirilir. Ciltalti yumusak dokudaki odemler, yag dokusundaki
sislikler ve lenf dolasimindaki birikmelerin giderilmesine yardimci
olunur. Zamaninda hamamlar kadinlarin güzellik merkezleri islevini
zaten görüyordu. Gunümüzde bize düsen kullanilan özel keseleme
yöntemleri ve su uygulamalari ile hamamin bu saglik etkilerini, bakim
ve guzellik uygulamalarini zenginlestirmek ve guclendirmektir.